Bat na smog. Jak zapobiec zanieczyszczeniom powietrza w Polsce

Pod wzglę­dem jako­ści powie­trza Polska wciąż odsta­je od innych państw euro­pej­skich. Jest lepiej, jed­nak by moż­na było ogło­sić suk­ces w wal­ce ze smo­giem potrzeb­ne są nowe dzia­ła­nia. Polski Alarm Smogowy zro­bił listę koniecz­nych zadań, jakie sto­ją przed rzą­dem. Są na niej:

1. Termomodernizacja budyn­ków mieszkalnych.
2. Regulacje praw­ne, czy­li real­ne wdro­że­nie uchwał anty­smo­go­wych i pro­gra­mów ochro­ny powietrza.
3. Mechanizmy finan­so­we wspie­ra­ją­ce czy­ste źró­dła ener­gii, np. tary­fy dla użyt­kow­ni­ków pomp ciepła.
4. Rozwój Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków, np. oży­wie­nie obo­wiąz­ko­wych kon­tro­li kominiarskich.
5. Ograniczenie smo­gu trans­por­to­we­go w mia­stach, np. przez stre­fy czy­ste­go trans­por­tu, kon­tro­le pojazdów.
6. Reforma Inspekcji Ochrony Środowiska, w tym sku­tecz­ne kon­tro­le zakładów-trucicieli.
7. Rozwój pań­stwo­we­go moni­to­rin­gu powietrza.

Bez doko­na­nia tych reform trud­no będzie pro­wa­dzić wal­kę ze smo­giem. Wymiana kop­ciu­chów, czy­li bez­kla­so­wych kotłów na pali­wa sta­łe, już przy­no­si wymier­ne efek­ty, np. w Rybniku na Ślasku licz­ba dni z prze­kro­cze­niem norm spa­dła pię­cio­krot­nie. Jeszcze lesz­cze lep­sze efek­ty osią­gnę­ła Skawina w Małopolsce. W 2015 roku w Skawinie było 160 dni z prze­kro­cze­nia­mi norm jako­ści powie­trza, dziś tj. w ubie­głym roku tych dni było 16.

Z czego składa się polski smog?

Smog w Polsce to sku­pi­sko w powie­trzu pyłów PM10 i PM2,5, w któ­rych znaj­du­ją się wie­lo­pier­ście­nio­we węglo­wo­do­ry aro­ma­tycz­ne (WWA) i meta­le cięż­kie. Powstaje w wyni­ku połą­cze­nia się dymu i mgły lub pary wod­nej. Problem nara­sta zimą. Koncentracja zanie­czysz­czeń wzra­sta przy niskiej pręd­ko­ści wia­tru i zja­wi­sku tzw. inwer­sji termicznej.

Znając skład che­micz­ny PM10 moż­na przy­pi­sać dany rodzaj zanie­czysz­cze­nia do źró­dła pocho­dze­nia. Sąd wie­my, że to domo­we kop­ciu­chy są głów­ną przy­czy­ną złej jako­ści powie­trza. Raport Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska poka­zu­je, że ponad 95 proc. emi­sji cał­ko­wi­tej WWA pocho­dzi ze źró­deł komunalno-​bytowych. Jednym z głów­nych związ­ków WWA jest rako­twór­czy benzo(a)piren – B(a)P.

Smog siarkowy powstaje w wyniku spalania węgla a występuje w wielkich aglomeracjach i miastach strefy klimatu umiarkowanego. Charakteryzuje się wysoką koncentracją sadzy, tlenków siarki oraz tlenku węgla. Działa na organizmy parząco, poraża drogi oddechowe, szkodliwie oddziałuje na układ krążenia. Powoduje liczne zachorowania a w skrajnych przypadkach może nawet prowadzić do zgonu.

Główny Inspektor Ochrony Środowiska

Poziom WWA w powie­trzu zmniej­sza się, ale nadal pol­skie powie­trze odsta­je od resz­ty Europy, co może­my zoba­czyć na tych wykresach:

Pył w powietrzu

W rocz­nej oce­nie jako­ści powie­trza GIOŚ dzie­li kraj na 46 stref. W przy­pad­ku stę­żeń pyłu PM10 uwzględ­nia się dwie war­to­ści: poziom dopusz­czal­ny dla stę­żeń 24-​godzinnych i poziom dopusz­czal­ny dla stę­że­nia śred­nie­go rocz­ne­go. Tu widać popra­wę, jed­nak trze­ba też wziąć pod uwa­gę warun­ki meteorologiczne. 

W 2022 roku na pod­sta­wie 24-​godzinnych stę­żeń pyłu PM10, 32 stre­fy w kra­ju zali­czo­no do naj­lep­szej kla­sy A (ok. 70 proc.) i 14 do kla­sy C (ok. 30 proc.). Przekroczenie nor­my w roku 2022 stwier­dzo­no w stre­fach leżą­cych na tere­nie 9 z 16 woje­wództw. W 71 proc. za te prze­kro­cze­nia zanie­czysz­czeń odpo­wia­da­ło ogrze­wa­nie budyn­ków, a w 21 proc. – transport. 

Średnie rocz­ne stę­że­nia pyłu PM10 w 2022 r. wypa­dło jesz­cze lepiej, ponie­waż kla­sę A przy­pi­sa­no wszyst­kim 46 stre­fom w kra­ju. Jest to rów­nież popra­wa w sto­sun­ku do poprzed­nich lat.

Gorzej wyglą­da zanie­czysz­cze­nie drob­niej­szym pyłem PM 2,5. W 2022 roku  11 stref w kra­ju (ok. 24 proc.) zali­czo­no do kla­sy C. Na ich obsza­rze stwier­dzo­no wystą­pie­nie prze­kro­cze­nia pozio­mu dopusz­czal­ne­go okre­ślo­ne­go dla stę­żeń śred­nich rocz­nych pyłu zawie­szo­ne­go PM2,5.

Wysokie i pod­wyż­szo­ne stę­że­nie pyłu zawie­szo­ne­go PM2,5 w powie­trzu to efekt zarów­no emi­sji pier­wot­nej ze spa­la­nia paliw, trans­por­tu dro­go­we­go, jak i rezul­tat two­rze­nia się aero­zo­lu wtór­ne­go z pre­kur­so­rów, np. dwu­tlen­ku siar­ki, tlen­ków azo­tu – poda­je GIOŚ.

Czytaj tak­że: Rybnik, węgiel, smog

Potężny problem

Zanieczyszczeniem, dla któ­re­go w 2022 roku, podob­nie jak w latach poprzed­nich, naj­więk­sza licz­ba stref w kra­ju zosta­ła zali­czo­na do kla­sy C, jest benzo(a)piren. Do kla­sy C zali­czo­no 32 z 46 stref. Zanieczyszczenie powie­trza benzo(a)pirenem w pyle zawie­szo­nym PM10 sta­no­wi w Polsce w dal­szym cią­gu poważ­ny pro­blem, wyka­zy­wa­ny od roz­po­czę­cia pro­wa­dze­nia pomia­rów stę­żeń tego zanie­czysz­cze­nia w 2007 roku.